Aparıcı meymunlar

Azərbaycan televiziyaları haqqında tənqidi fikirlər çox deyilib, çox yazılıb. Hətta görkəmli dövlət xadimləri də televiziyaların fəaliyyətini tənqid edib, müxtəlif fikirlər səsləndiriblər. Amma görünür tənqid ünvanları tənqiddən nəticə çıxarmaq üçün yetişməyiblər. Təbii ki, mən səviyyəli teleaparıcıları nəzərdə tutmuram, elə özəl telekanallarda da az da olsa dişə dəyəsi bir-iki nəfər tapmaq olar ki, onların üzərində işləsələr, təcrübə keçməyə xarici telekanallara göndərsələr onlardan gələcəkdə nəsə alınar. Yerdə qalanları isə heç zibilliyə də atılası deyil. Adama deyirsən ki, adam ol, evdə anana, bacına dediyin sözü köynəyinin qabağına yazıb efirə çıxma, deyir “özüm bilərəm, istəsəm köynəyimin üstünə lap həyat yoldaşımın adını yazaram, bundan kimə nə var”.

Bəli artıq məlumdur ki, bəzi insanlar evdə anasına,sevgilisnə məşuqə kimi baxır, “məşuqə” deyə müraciət edir,amma bu Azərbaycan xalqına xas olan bir cəhət deyil. Azərbaycan xalqının efiri müəyyən qədər İctimai televiziyada və Dövlət Televiziyasında hiss olunur,özəl telekanalların bəzilərində isə bir də görürsən ki, kimi gəldi efirə çıxarırlar. Bir azdan hətta meymun da tapıb efirə çıxarsalar təəccüblənmərəm. Onsuz da səhər tezdən meymunluq edən, əl qol oynadan meymun aparıcılardan xali deyilik. Gic-gic gülüşlər, hırıldamalar, meymun kimi diş ağartmalar,bir sözlə hər cür eybəcərlik görmək mümkündür. Kimisi soyunur, kimisi də meymunluq edir. Elə bil meymunun axırıncı balasıdır. Danışanda isə ağzından horra tökülür. Amma qınamaq da olmur. Eləsini efirə buraxan da axı onun tayıdır, əgər bir verilişə məsul olan efirdəki aparıcının xalqla öz anası ilə danışdığı biədəb formada danışdığını görüb eşidirsə və buna reaksiya vermisə,”dur” demirsə deməli o da elə evində doğmalarına məşuqə deyir ki, bu cür sözlərə adi yanaşır. İnsan hər gün gördüyünə, eşitdiyinə adi yanaşar, məsələn biz artıq intihar,avtomobil qəzaları haqqında xəbərlərə o qədər vərdiş etmişik ki, indi buna adi bir hadisə kimi baxırıq, yəni hər gün kiminsə intihar edib, kimisə bıçaqlanması adi bir hala çevrilib. Deməli bunlar da evdəkiləri o cür obrazda görüb belə hallara öyrəşiblər, evdə əzizlərinə məşuqə deyirlər. Ona görə də bəzi verilişlərdən əxlaqsızlıq, tərbiyəsizlik yağır. Bilmək olmur bu veriliş böyüklər üçündür, yoxsa kiçiklər üçün. Əgər verilişdə hansısa senzurasız sözlər işlənərsə, insan sinəsinə anasının peşəsini yazıb efirə çıxırsa gərəkdir ki, əvvəlcədən aşağıdan titrlərdə belə bir elan getsin: 18 yaşına çatmayanların baxması qadağandır. O zaman heç bir tənqid də olmaz. Amma hələ ki, bunu görmürük. Teleproyektlərdə nə məna var,nə də məzmun. Evdə o qədər bozbaş bişiriblər ki, efirdə də danışmaqdan çox bozbaş bişirməklə məşğuldurlar. Beləsindən yaxşı nə gözləyəsən. Danışanda da hiss olunur ki, özlərinə nə qədər jurnalist desələr də xalq onları ancaq meymun kimi qəbul edir və əl çalıb oynadır. Çünki sinəsinə yazdığından xəbəri olmayanların təbii ki, evindən də xəbəri olmaz. Evindən xəbəri olmayana isə nə deyilirsə hamı bilir də.

Xanlar Xoca

Seda Sayana təşəkkür!

Əvvəllər əlinə qələm alan tez-tələsik Əliyevlər haqqında kitab yazırdı. Çox şükürlər olsun ki, yüksək səviyyədə bu məsələyə son qoyuldu və böyük mövzular xırda adamların əlindən alındı. Amma hələ də elə adamlar tapılır ki, boyundan hündürə tullanmağa cəhd edir, amma alınmır. Biri taxta qələm mükafatı təsis edir, o biri milli nə bilim nə. Kiçik bir araşdırma nəticəsində də aydın olur ki, belə mükafat təsis edənlər Azərbaycan dilində nə bir cümlə yaza, nə də iki sözü bir-birinə qoşub danışa bilmir. İndi mən başa düşə bilmirəm ki, bu icazəni kim verir axı kimsə deputat mandatı qazanmaq, yaxud mağazasını reklam etmək üçün millətin adından müsabiqə keçirsin, ya da pulla “taxta qələm” paylasın. Son vaxtlarda da təzə ifadə dəbə minib: Dünya azərbaycanlıları. Hərə bir təşkilat yaradır, adına qoşur dünya azərbaycanlıları ifadəsini, sonra da yolda dayanıb mükafat paylayır, qazanır da özü üçün. İsətyirsən Dünya azərbaycanlılarının fəxri alimi, filosofu, aşpazı, cangüdəni, daha nə bilim nəyi ol, problem yoxdur, deyilən məbləği ödə, mükafat sənindir. Amma bir az tanınmış adamlara belə mükafatlar havayı verilir. Təki adı hallansın, desinlər ki, bu mükafatdan filankəsə də verilib. Daha həmin şəxsin Azərbaycanın problemlərini bilib bilməməsi heç kimin vecinə də deyil. Götürək elə Seda Sayana Dünya Azərbaycanlıları Konqresi adından verilən “Sevgi Ödülü” adlı mükafatı. Əvvəla bu mükafatın adı çox mənasızdır, ikinci də onu verən hər kim olur olsun heç kimin haqqı yoxdur dünya azərbaycanlıları adından rəsmən 7 dəfə ər dəyişmiş Seda Sayan kimi birinə mükafat versin. Seda Sayan kimiləri elə Bakıda da var da, barı onlara verin o mükafatları, necə olsa millidirlər. Seda Sayan Azərbaycan və azərbaycanlı üçün nə edib axı? Bilən, ya da görən varsa desin biz də bilək. Heç olmasa 7 kişidən biri azərbaycanlı olsaydı bəlkə də başa düşmək olardı. Elə isə bəs bu yarınmaq nəyə lazımdır? 40 milyon azərbaycanlı sənə icazə veribmi ki, onun adından Seda Sayana yarınasan? Azərbaycanı və azərbaycanlını Seda Sayan səviyyəsinə endirməyə kimsənin haqqı yoxdur. Kim istəyirsə öz adından mükafat paylasın, hansısa qeyri-hökumət təşkilatı nə xalqın, nə də dünya azərbaycanlılarının adından danışmaq haqqına sahib deyil.

İndi yada düşüb ki, Seda Sayan erməni imiş. Halbuki Günel Zeynalova Azərbaycanda verdiyi müsahibələrdə Seda Sayanın və İbrahim Tatlısəsin ona mənəvi dayaq durmasından həvəslə danışardı. Belə çıxır ki, “aman, sən də bozuk turkcənlə nəyi anlatacaqsan” deməsəydi Seda adlı varlığın erməni olduğu yada düşməyəcəkdi. Seda Sayanda günah varsa Günel Zeynalova da günahsız deyil. Dəfələrlə qeyd etmişəm, yenə xatırladıram ki, azərbaycanlı öz ana dilində danışmalıdır, necə ki, Türkiyə vətəndaşı gəlib azərbaycan tv-lərində öz dilində danışır, azərbaycanlı da Show Tv-də öz dilində danışmağa borclu idi. Günel Zeynalova kimi “bozuk türkcə”də danışıb özünü gülünc vəziyyətə salmaqdansa, Seda Sayan kimi birinin tənəsini eşitməkdənsə türk dilindən daha gözəl, daha şirin Azərbaycan dilində danışmaq lazım idi. Əgər sənin dilini bəyənmirlərsə onda səni də bəyənmirlər. Amma kimə deyirsən? Türkiyədə təyyarədən hələ düşməmiş azərbaycanlıların “bozuk türkcə”si işə düşür. Yetmədimi bu qədər iradlar, bu qədər ironik tənələr, yetmədimi, hə? Türklər əvvəl özünü Tarkana, Emraha, İbrahim Tatlısəsə bənzədən Azərbaycan müğənnilərinə gülürdlüər, indi də “bozuk türkcə”də danışanlara gülürlər. Nə vaxt öz dilimizdə danışıb, başqalarını da öz dilimizdə danışmağa vadar edəcəyik? Facebookda türkcə, televiziyada türkcə, küçədə türkcə, hətta sevgi etirafı da türkcə. Bəziləri “aşkım” sözü üçün darıxıbmış, sən demə bu sözü türklər öz qadınlarına daha şirin deyirmiş. Əhmədlidə bir türk yaxınlaşıb birindən soruşur ki, “əfəndim hava alanına nasil gide bilirim”, azərbaycanlı dərhal “bozuk türkcə”sini işə salır və çalışır ki, onu türkcə başa salsın. Həmin azərbaycanlı Türkiyəyə gedəndə də türkcə danışmağa məcburdur, çünki onun dilində heç kim danışmayacaq. Hərdən sevinirəm ki, çin dili çox çətindir, yoxsa çoxdan çinliləşmişdik.

Seda Sayana isə nə qədər nifrət etsəm də “bozuk türkcə” ifadəsinə görə təşəkkür edirəm. Heç olmasa bundan sonra türklə türkləşib, rusla ruslaşıb, ingilislə ingilisləşməyək, Azərbaycanlı olaraq qalaq.

Xanlar Xoca

Ummağa haqqım var

Axır ki, danışdı. Mirşahini deyirəm. Dünən ANS-in “Zərif çərşənbə”sinin qonağı olan Mirşahin bir qədər əsəbi tonda da olsa tənqidlərə üstüaçıq və üstüörtülü cavablar verdi. Amma cavabını gözləyən suallar elə cavabsız qaldı. Hər şeydən danışıldı, fəqət lazım olan mövzudan danışılmadı. Məsələn, Mirşahin AzTv-nin ANS-ə nümunə kimi göstərilməsi ilə razılaşmadığını bildirdi, hansısa kadrların Dövlət Televiziyasında deyil, məhz ANS-in arxivində olduğunu dedi. Amma daha onu demədi ki, 1971-ci ildə hansısa bayraq sancma hadisəsi olanda hansısa müstəqil telekanalın gizli fəaliyyəti belə mümkünsüz idi, nə vaxtsa kimsə nəsə çəkib indi hansısa telekanala verirsə burda öyünüləsi bir şey yoxdur. Ona qalsa ən maraqlı və tarixi kadrlar Zeynəb Xanlarovada olar, çünki 20 Yanvar gecəsi məhz Zeynəb xanım öz kamerası ilə müəyyən anları tarixin yaddaşına köçürə bilib. AzTv-nin isə elə Sovet dövründə də kifayət qədər gözəl verilişləri olub. “Şahmat klubu” Turanın təqdimatındakı “Günə baxan”dan kütləviliyinə görə geri qalsa da, hər halda həmin verilişdə heç kim əli cibində dayanıb “qədeşfason” danışmır, tamaşaçının əsəblərini yerindən oynatmır. Dövlət Televiziyasının “Əlifba”, “Ailələr, talelər”, “Dalğa”, “Səhər görüşləri” kimi verilişlər təəssüf ki, indi hətta Aztv-nin öz efirində də yoxdur. Roza Tağıyeva və digər sevilən diktor və aparıcıların yerini verən varmı bu gün televiziyalarda? Yoxdur. Çünki o cür tanınmış və peşəkar televiziya ustadlarının bacarığından istifadə olunmur. “Ailələr, talelər” verilişi də ailə dramlarından bəhs edirdi, amma mədəni formada, hadisələri dramatikləşdirmədən, oğulu ataya,ananı qıza, qızı ataya, gəlini qaynataya qarşı qoymadan, insanları bir-birilə üz-göz etmədən, insanlar barışığa səslənirdi, problemlər həll edilirdi, verilişdə aparıcı kiminsə sözünü yarımçıq kəsmir, ona-buna atmaca atmır, kimisə ələ salmır, studiyada əyləşən tərəflərdən hansınasa “səni indi atarlar bayıra”, “bu da bizim Azərbaycan milləti” demirdi, efirdə özünü mədəni aparırdı. Bir vaxtlar belə bir söz yaranmışdı-“çörəyi zəlzələdən çıxanlar”. İndi artıq “çörəyi insanların ailə faciəsindən çıxanlar” ifadəsinin yaranması münasibətilə televiziya tamaşaçılarına dərin hüznlə başsağlığı vermək olar. Çünki necə deyərlər, dəyirman öz işindədir, çax-çux baş ağrıdır, tənqid var, tənqiddən nəticə çıxaran yoxdur. Cümə axşamlarında insanlar böyüklərə, ata-anaya rəhmət oxuyardılar, indi isə cümə axşamlarında oğul efirdə atanın üzünə qayıdır, gəlin qaynanadan ifritə obrazı yaradır. Belə verilişlərə baxan gənclər yaxşı nə götürəcək, nə öyrənəcək?..

Kürün daşması hamını sarsıtdı, hamı kömək etmək istədi, edən etdi, etməyənlərə və ya köməyə yenicə başlayanlara da dünən bildirildi ki, buna ehtiyac yoxdur, dövlət özü nə lazımdırsa edəcək. Amma ANS-in efirində az qala bu hadisədən də hansısa reklam üçün istifadə olundu. Məsələn, ANS-in yardım payının bölgəyə çatdırılması haqqında süjetdə “Dadlılar” şirkətinin məhsullarının da zərərçəkənlərə göndərildiyi bildirildi. Halbuki başqa yardım gətirən maşınlarda “Azərsun” Holdinqin, “Gilan” Holdinqin məhsulları görünsə də adlarını çəkən olmadı. Əslində kiminsə adını çəkməyə heç ehtiyac da yoxdur, əgər ehtiyac olsa onda gərək pampersdən tutmuş kontura qədər hər şey bir-bir sadalansın. Həm də axı qardaş qardaşa yardım edirsə bunu heç dilə gətirmək, reklam etmək də düzgün deyil. Onda gərək hərənin yanınca gün boyu bir dənə kamera gəzsin ki, kimə nə verdyini çəkib göstərsin.

Ötənlərdə “Milli Metr”in anonsunda Mirşahinin “Xüsusilə ağıllılar” üçün fikrinə münasibət bildirdik, nəzərə alındı, amma nəzərə alınmasa bundan yaxşı idi. İndi Mirşahin verilişi belə anons edir: “Bu veriliş də dəlilər üçün deyil, amma yox, həm də dəlilər üçündür. Xüsusilə”. Yaxşı bunu necə başa düşək? Baxsan da dəli hesab ediləcəksən, baxmasan da. Gəl indi bu tapmacanı tap görüm necə tapırsan.

Jurnalist tamaşaçıya nə qədər yuxarıdan aşağı baxsa da gərək nəzər ala ki, hamı televizoru yuxarıdan asıb aşağıdan ona tamaşa eləmir, bəzən mənim kimi imkansızlar da tapılır ki, televizoru yuxarıdan asmağa imkanı olmur, onu yerdə qoyur, özü də ayaq üstə dayanıb baxır. Ona görə də mənə elə gəlir ki, əlavə nəsə deməyə ehtiyac yoxdur, sadə təqdimat daha gözəl alınar, nəinki əlavə frazalar dilə gətirməklə. Ümumiyyətlə ANS-də əvvəldən belə bir tendensiya var ki, hər kəs mütləq xüsusi olaraq nəsə deməlidir. Əvvəl biri komandirmiş kimi “Azərbaycanın şəxsi heyətinə salam” göndərirdi, sonra nədənsə hər dəfə mən asqıranda kimsə efirdən “Sağlam olun”, əsəbi vaxtlarımda bir başqası “Gülümsəyin cənablar” söyləyirdi, indi də kiməsə qonaq gedirsən, saat 1-ə işləmiş “gecəniz xeyrə qalsın” deyib qapıdan çıxmaq istəyəndə bir də eşidirsən ki, efirdən kimsə “”Gecəniz xeyrə qarşı” deyir. Bu cür kəşflər vacibdirmi?

Bu gün tənqiddən nəticə çıxarmayan bəzi məmurlar, bəzi aparıcılar,bəzi kütbeyin,savadız müğənnilər və bir də Tolikdir. Tolik “Maşın” şousunda ona atmaca atanlara “Bakcell”in reklamı kimi qızarıb adəti üzrə dil çıxartmaqla reaksiya verdi, özü də həmişə açıqlamalarında deyir ki, “kim nə deyir desin”, yəni ki, vecimə deyil. Bu sözü Turan da efirdə deyir ”Çina, qoy bizdən nə qədər istəyirlər danışsınlar”. Elgiz isə hələ heç nə demir, o türk dünyasının fəxri, “Türk dünyasının uğurlu televiziya layihəsinin aparıcısı”dır. Xalqımız onunla fəxr edir. Heç olmasa cümə axşamlarında onun verilişdə danışılanlara reaksiyasına, mimikasına baxanda adamın ürəyi açılır.

Başqalarını bilmirəm, mənim televiziyanı tənqid etməyimdə heç bir qərəz yoxdur, nə efirə çıxmaq niyyətim var, nə də reklam olunmaq kimi bir arzum. Televiziya ilə bağlı arzum budur ki, nəhayət Azərbaycanda da sevə-sevə baxdığımız telekanallar olsun, xarici tv-lərdən nəhayət öz milli tezliyimizə qayıdaq. Tamaşaçıya “bizdən ummağa sizə haqq verməmişik, biz sizi filan vaxtı gördük” deməyə də heç kimin haqqı yoxdur, əgər bu tamaşaçının dövlətinin tezliyində fəaliyyət göstərib onun qarşısına çıxırsansa, “bizi qaççırmayın”,”kanalı dəyişməyin” deyirsənsə bir tamaşaçı kimi səndən ummağa haqqım var. Həm də Turan əgər Hacıbalanı tənqid edə bilirsə Turanın özünü də, ANS-i də tənqid etmək günah olmaz. Baxmayaraq ki, Hacıbala Abutalıbovun “mənim Bakım” deyə-deyə Bakını tikinti meydançasından söküntü meydançasına çevirməsi, evləri sökülən şikayətçilərdən, jurnalistlərdən qaçması mənim də ürəyimdən xəbər vermir.

Xanlar Xoca

Hakimlər və hökmlər

Qədimlərdə sözü çəp düşən, şərikli malı bölə bilməyən və s. mübahisəli məsələləri olanlar qazının yanına qaçarmış. Qazı da insaflı adam olanda mübahisəni ədalətli həll edərmiş, ədalətdən xəbərsiz olanda isə məsələn, deyərmiş ki, “qonşu sənin inəyinin bir gözünü çıxarıb, sən də get onun inəyinin bir gözünü çıxart, vəssalam”. Feodalizm quruluşu dağılandan sonra qazıları məhkəmələr əvəz edib, amma bəzən elə hakimlər tapılır ki, adam istər-istəməz ayağına baxır ki, görüm ayağımdakı çarıqdır, yoxsa ayaqqabı.

Sirr deyil ki, bu gün Azərbaycanın bir çox müəssisələrində işçilərin əmək kitabçaları olmadan fəaliyyət göstərirlər və işlərini itirməmək üçün buna sadəcə məcburdurlar. Belə hallar isə televiziya və qəzet redaksiyalarında daha çoxdur. Jurnalistlərin əksəriyyəti əmək müqaviləsi və əmək kitabçası olmadan fəaliyyət göstərir, işdən çıxanda isə ya əmək kitabçasını ala bilmir, ya da alanda da orada müvafiq qeydlərin aparılmadığını görürlər. Buna adi bir hal kimi yanaşıb susanlar da, haqqını bərpa etmək üçün məhkəməyə müraciət edənlər də olur. Məhkəmə isə heç də həmişə işçinin xeyrinə qərar çıxarmır. Məsələn tanınmış jurnalist İlhamiyyə Rzayevanı hamınız yəqin ki, “Space” tv-nin efirində aparıcı kimi, jurnalist kimi görmüsünüz, amma indi bu xanım bir vaxtlar həqiqətən həmin televiziyanın işçisi kimi efirdə olduğunu məhkəmə yolu ilə sübut etmək istəyir,hələ ki, alınmır. Jurnalistin teleşirkətə qarşı iddia qaldırmasına səbəb işdən azad olunması barədə əmrin surətinin və əmək kitabçasının ona üç ildən sonra verilməsi və həmin şirkətdə işləməsi barədə müvafiq qeydin aparılmasından teleşirkətin qanunsuz olaraq imtinası olub. Belə ki, İ.Rzayevanın bildirdiyinə görə, 2002-ci ilin sentyabr ayından “Space”də “Gecə kanalı” departamentinin baş redaktoru vəzifəsinə təyin edilib və 2006-cı ilin mayında öz ərizəsinə əsasən işdən azad edilib. Lakin əmək kitabçasının verilməsinə dair dəfələrlə teleşirkətə müraciət etsə də, heç bir əsas gətirilmədən sənəd ona təqdim edilməyib. Əmək kitabçası işdən azad olunmasından üç il sonra – 2009-cu ildə onun etibarnamə üzrə nümayəndəsinə verilib. Lakin ən qəribəsi o olub ki, teleşirkətdə işlədiyi müddət barədə sənəddə heç bir qeyd aparılmayıb. İ.Rzanın “Space”yə ünvanladığı sorğuya şirkətdən daxil olan cavabda bildirilib ki, işə qəbul olunan zaman əvvəlki müdiriyyət onunla əmək münasibətlərini rəsmiləşdirmədiyindən əmək kitabçasında müvafiq qeyd aparılması mümkün deyil.

Bu cavabdan sonra İ.Rzayeva hüquqlarının bərpası üçün 2009-cu ilin avqustunda adı çəkilən şirkətə qarşı məhkəmədə iddia qaldırıb və işlədiyi müddətlə bağlı əmək kitabçasında müvafiq qeydin aparılması və pozuntu nəticəsində ona dəymiş maddi və mənəvi zərərin ödənilməsi vəzifəsinin teleşirkətin üzərinə vəzifə kimi qoyulmasını xahiş etsə də, Yasamal Rayon Məhkəməsi 18 yanvar 2010-cu il tarixli qətnaməsi ilə İ.Rzayevanın tələblərini təmin etməyib. Məhkəmə “Space”in nümayəndəsinin arqumentlərinə istinad edərək gəldiyi nəticəni onunla əsaslandırıb ki, jurnalist teleşirkətdə işləməsini təsdiqləyən əmək müqaviləsi və işə qəbul edilməsi barədə əmri məhkəməyə təqdim edə bilmədiyi üçün o, “Space”nin işçisi olduğunu iddia etməkdə haqlı deyil. İ.Rzanın uzun müddət efirə çıxıb veriliş aparmasını, teleşirkətdən onun adına verilən vəsiqədə “Space”də baş redaktor olmasının göstərilməsini isə məhkəmə İ.Rzanın “Space”nin işçisi deyil, müvəqqəti layihə iştirakçısı olması ilə əsaslandırıb. Fərz edək ki, İ.Rzayeva layihə iştirakçısı kimi baş redaktor vəsiqəsi alıb, bəs bu barədə teleşirkətdə hər hansı bir sənəd varmı, zəruri qeydlər aparılıbmı?

Əgər Avropa Məhkəməsinə qədər gedib çıxacaqsa yəqin ki, o zaman iddia təmin ediləcək. Amma maraqlıdır, hakimlər qərar çıxararkən niyə yerli şəraiti də nəzərə almırlar? Axı sirr deyil ki, heç kim işə qəbul ediləndə nə əmək müqaviləsinin surətini, nə də əmrin surətini rəhbərlikdən tələb edə bilmir. Hətta vəkil adi bir idarədən adi bir sorğusuna cavab ala bilmirsə işçi nə edə bilər? Məsələn, Daşınmaz Əmlakın Dövlət Reyestr Xidmətinin Sumqayıt Ərazi İdarəsindən nə vəkil sorğusuna cavab verilir, nə də müxtəlif daşınmaz əmlaklar haqqında arayışlar. Gəl indi belə şəraitdə vəkillik elə. Vəkillər Kollegiyasının üzvü Anar Qasımov da elə bu səbəbdən həmin idarədən məhkəməyə şikayət edib və Sumqayıt şəhər Məhkəməsi DƏDRX Sumqayıt Ərazi İdarəsinin vəkil sorğularının icra olunmamasının qanunsuz sayılması,vəkil sorğularının icra olunmamasının qadağan olunması haqqında qətnamə çıxarıb. İndi bir vəkil sorğusuna cavab almaq üçün məhkəməyə müraciət etməli olursa jurnalist, yaxud digər peşə sahibi işə qəbul edilməsi barədə əmrin surətini hansısa idarədən necə alsın?

Xanlar Xoca

"Bozbaş" tv və müğənnilər

Səhər yuxudan ayılanda evdən bozbaş iyi gəldiyini hiss elədim. Səhər tezdən bozbaş? Ola bilməz. Yuxulu-yuxulu aydınlaşdırmağa çalışdım ki, bu bozbaş iyi hardan gələ bilər axı, “Evdə bişməyib,qonşudan gəlməyib”. Aha, yadıma düşdü. Dünən gecə yerli telekanallara baxırdım, yüz faiz ondandır. Televiziyada daha nə qədər bozbaş müğənnilər bozbaş bişirər axı, ay camaat?

Əvvəl müğənnilər bozbaş oldular, sonra bozbaş kliplər çəkdirib telekanallarda yayımladırlar, indi də gecə-gündüz efiri zəbt edib bozbaş bişirə-bişirə telekanalları da bozbaşa çeviriblər. Hansı tərəfə çevirirsən eyni bozbaş simalar, eyni bozbaş mahnılar,eyni məzmunlu bozbaş verilişlər və onların bozbaş aparıcıları. Hələ 2008-ci il ilin sentyabrında Mədəniyyət naziri Əbülfəz Qarayev Lent.az-a açıqlamasında demişdi ki, “Hər bir kanalın musiqi redaksiyası səviyyəsiz, bayağı musiqilərin efirə buraxılmaması üçün təşəbbüs göstərməlidir.Ölkənin efir məkanı bozbaş müğənnilərlə, musiqilərlə dolub və bunların qarşısı vaxtında alınmalıdır”. Nazir həmçinin hələ o zaman bildirmişdi ki, Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi milli adət-ənənələrimizə xələl gətirən verilişlərin yayımlanmasının qarşısını almaq üçün televiziya kanallarının rəhbərləri ilə xüsusi saziş imzalayıb. Amma vəziyyətin günü-gündən daha da pisləşməsi göstərdi ki, bəzi telekanal rəhbərləri yazılı sənədlərə də əməl etmirlər. Həmin sazişə əməl edilməməsi Milli Televiziya və Radio Şurasının bu il aprelin 28-də keçirilmiş iclasının yekun qərarına əsasən 18 aprel 2010-cu il tarixdə yayımlanan "Ağlasığmaz həqiqətlər" verilişində "Uşaqların və yetkinlik yaşına çatmayanların fiziki, əqli və mənəvi inkişafına ziyan vura bilən və kodsuz yayımlanan, o cümlədən, erotikanı və qəddarlığı əks etdirən proqramlar üçün xüsusi Qaydalar"ın 2.7, 2.8-ci bəndinin tələblərini pozduğuna görə "ANS Müstəqil Yayım və Media Şirkəti"nə xəbərdarlıq elan etməsindən də bir daha aydın oldu.

Azərbaycan telekanalları bir qrup tərbiyəsiz və yüngül əxlaqlı aparıcının mənasız dedi-qodu yerinə çevrilib və tamaşaçı bu telekanallardan yaxşı bir şey əxz edə bilmir. Bütün efir məkanımızda rəsmi xəbərləri, İTV-nin “Virtual rinq”, ANS-in “Ağıl dəryası”, “Xəzər” Tv-nin “İqtisadi baxış” verilişini və bir neçə digər analitik, ədəbi-bədii, mədəniyyətə dair proqramı çıxmaq şərtilə yaxşı nəsə yoxdur. Şou proqramlar və onların aparıcıları bozbaşdır. İnsan gün ərzində nə qədər hırıldaya, saxta təbəssüm nümayiş etdirə, nə qədər özündən razı ola bilər, ilahi?! Bu qədər səviyyəsiz insan hardan peyda oldu görəsən efirdə? Telekanalların nə veilişləri ürəkaçandır, nə aparıcıları, nə də reklamları. Bütün günü ancaq manıslar danışır,çalır, oynayır, sonra da uşaq və qadın bezlərinin reklamı gedir. Xaricdəki dostlarım hərdən zarafatla məndən soruşurlar ki, orda doğrudanmı əksər insanlar enurezdən əziyyət çəkirlər? Cavab verməkdə çətinlik çəkirəm. Çünki dünyanın heç bir yerində günün istənilən vaxtı, hətta uşaq verilişlərindəki fasilə zamanı qadın bezlərinin reklamı verilmir, bu təcrübə yalnız Azərbaycan telekanallarına xasdır. Yaxud “Dadlılar” nə vaxtdan Azərbaycanın fəxri oldu ki? Bu xalqın, bu torpağın fəxr edəcəyi igidləri, sənətkarları, dövlət xadimləri ola-ola “Dadlılar Məşuqə” niyə fəxrimiz olur ki?!

Azərbaycan teleməkanında bozbaş verilişlər və aparıcılar o qədərdir ki, saymaqla bitən deyil. Hamısı da özü ağılda bir müğənnini, ya da falçını gətirib oturdur yanında, bir-iki saat qeybət edib, xalqın əsəblərini yerindən oynadıb dağılışıb gedirlər.

Kimdən soruşuram ki, “Ay Zaur”, “Yağ kimi”, “ATV Maqazin”,“106 House”, “Çal-çağır şou”, “Niyə də yox”, “Oxu Dostum”, “Solo”, “Hər səhər”, “Qonaqlıq”,”Toylar kralı”, “Günə baxan”, “Elgizin cümə axşamları”, “De gəlsin”, “Sən bir nəğmə”, “Etiraf”, “Bazar+” verilişi, Rəhim Rəhimli, Murad Arif, Aygün Kazımova, İlkin Həsəni, Yusif Ağayev, Zaur Baxşəliyev, Gülnarə Məmmədova, Turan İbrahimov, Səxavət Nur, Zaur Kamal, Xədicə Mövlazadə, Aynur Məmmədova, Dilarə Əliyeva, Elçin Əlibəyli və digər bu kimi aparıcılar sənə mənəvi olaraq nə verir, deyirlər ki, sadəcə təzyiqimiz aşağı olanda onlara baxırıq ki, qalxsın. Bəs təzyiqi yuxarı olanlar neyləsin indi? Nə vaxta qədər falçıların daimi müştəriləri olan aparıcılar barter qaydasında onları öz verilişlərinə dəvət edib reklam edəcəklər görəsən? Axı televiziyanın bir maarifçilik, normal əyləndirici funksiyası olmalıdır. Şou proqramlar qonşu Türkiyə və Rusiyada da var da. Onsuz da bir çox verilişlər elə həmin ölkələrin telekanallarından “copy-paste” edilib,amma pinti formada. Halbuki hansısa veriliş hazırlananda milli xüsusiyyətlər, tamaşaçının adət-ənənəsi də nəzərə alınmalıdır, təbii ki, əgər tamaşaçının rəyi telekanal rəgbərliyi üçün bir əhəmiyyət daşıyırsa. Daşımırsa indiki vəziyyət tamaşaçının özünə başqa dildə, başqa tezliklərdə efir məkanı axtarmasına kifayət edir. Məsələn, ingilis dilini bilməsə də, adət-ənənəyə bağlı istənilən azərbaycanlı tamaşaçı heyvanlar aləmindən bəhs edən verilişlərə həvəslə baxar, amma “Ay Zaur”a baxmaz. Çünki mən özüm bu verilişə bir dəfə təsadüfən baxdım, onda da gördüm ki, Natəvan Həbibova adlı müğənni Türkmənistandan Azərbaycana hansı səbəbdən gəlməsindən danışarkən atası ilə küsülü olmasını necə həvəslə danışır və s. Bu verilişə baxan, müğənninin öz atasına münasibətini eşidən gənc qızlarımız yaxşı nə öyrənə bilərlər? Azərbaycan əxlaqına görə, nəinki qız, ümumiyyətlə övlad atanın, ananın üzünə qayıda bilməz, amma bozbaş verilişlər gənclərə bunun əksini aşılayır. Yaxud Turan İbrahimovun təqdimatında “Günə baxan” verilişində aparıcı əlləri cibində əvvəlcə DJ Çina ilə “məhlə uşağı” kimi hal-əhval tutur, sonra mətbəxə qaçır, ondan sonra da dərdli bir insan, məsələn oğlunu itirən ata-ana studiyaya dəvət olunur, amma DJ Çinanın “dups-dups” musiqisinin müşayiəti ilə. Bu heç bir normal məntiqə sığmır ki, dərdli bir insanı bu cür musiqi ilə studiyaya dəvət edəsən. Sonra da deyirlər ki, Turan jurnalistdir, bəli biz də bilirik ki, Turan jurnalistika fakültəsini bitirib, amma əgər ANS-də doğrudan da onu jurnalist hesab edirlərsə niyə bir dəfə “Milli metr” layihəsini Turanın təqdimatında, “Günə baxan”ı isə məsələn elə Mirşahinin təqdimatında efirə vermirlər? “Milli metr” demişkən yadıma Mirşahinin verilişin anonsunda dediyi “Xüsusilə ağıllı olanlar üçün” fikri düşdü. Bu fikirdən həm də belə nəticə çıxarmaq olar ki, həmin verilişə baxanlar ağıllı, baxmayanlar isə ağılsızdırlar. Burdan sual yaranır ki, Siz əminsinizmi ki, ölkənin bütün ağıllı insanları veriliş efirə gedən vaxtda bütün işini-gücünü atıb onu izləyir? Həmin vaxtda mühüm dövlət əhəmiyyətli işlər həyata keçirən və ya bu verilişi deyil, hansısa xarici telekanalda maraqlı bir proqramı seyr edən insanlar da ola bilər, indi ağıllı olduğunu sübut etmək üçün hamı “Milli metr”imi izləməlidir? Verilişi baxımlı etmək üçün başqa üsullar fikirləşmək olmazdımı?

Mənim imkanım olsaydı ümümiyyətlə bozbaş müğənni və aparıcıları nəinki efirə, heç teleşirkətin darvazasından içəri buraxmazdım. Bu gün gənclərə Alim Qasımov, Zeynəb Xanlarova kimi insanların sənəti təbliğ olunmalıdır. Qoy sənətə gəlmək istəyən gənclər onlardan, Brilyant Dadaşovadan,Sevda və Elmira Ələkbərzadələrdən, Zülfiyyə Xanbabayevadan,Gülyaz və Gülyanaq Məmmədovalardan, Lalə Məmmədovadan, Azərindən nümunə götürsünlər, özünü “ulduz” sayan bozbaş müğənnilərdən yox. Televiziyaya aparıcı kimi işləməyə gələnlər bozbaş aparıcılara deyil, Roza Tağıyeva, Rafiq Hüseynov, Ofelya Sənani, Şərqiyyə Hüseynova, Sabir Ələsgərov, Hicran Hüseynov, Natavan Hacıyeva, Gülşən Əkbərova,Nərgiz Cəlilova,Ülkər Quliyeva, Aygül Qaradağlı,Telli Pənahqızı,Dilarə Səlimova, Rafiq Həşimov, Nailə İslamzadə, İlhamiyyə Rzayeva kimi tamaşaçı sevgisi qazanmış insanlara örnək kimi baxmalı, onlardan öyrənməyə çalışmalıdırlar. Bu cür insanlar milyonların sevgisini qazandığı halda özünü heç vaxt “ulduz” hesab etməyib, halbuki xalq həmişə geyinməyi, danışmağı onlardan öyrənməyə çalışıb. Amma indiki aparıcıların bir çoxu “ulduz xəstəliyi” adı altında əslində şizofreniyadan əziyyət çəkir, özlərini ən tanınmış, ən sevimli aparıcı hesab edirlər. “Böyüklük maniyası” xəstəliyinə yoluxmuş aparıcılar bu gün ya soyunmağı təbliğ edir, ya da tərbiyəsizliyi. Xalq belələrindən nə götürə bilər axı? Bu günlərdə tarix elmləri doktoru Əli Həsənov da bir dövlət xadimi və ziyalı kimi haqlı olaraq bildirdi ki, “Televiziya elə bir institutdur ki, bütün dövlətlərdə cəmiyyət həyatının aparıcı vasitəsidir. Əgər gələcək nəsilləri sağlam, milli mənəvi dəyərlərlə zəngin görmək istəyiriksə, Azərbaycan mentalitetindən dönmədən, inkişaf etdirərək cəmiyyətimizin ayrılmaz bir hissəsinə çevirmək istəyiriksə, ictimai davranış normalarını getdikcə yüksəltmək istəyiriksə, teleradio fəaliyyətinə, efirə cəmiyyətin ən nümunəvi insanlarını gətirək. Tamaşaçı televiziyada eyni xanəndəni, jurnalisti, eyni insanları görürsə, müvafiq olaraq onlardan da nümunə götürür. Bəs onlar ən yaxşı nümunədirmi? Təhlil göstərir ki, nümunə deyil.” Eyni məzmunlu fikri bu gün MTRŞ sədri Nuşirəvan Məhərrəmli də bildirib:“Televiziya kanallarında keyfiyyətli verilişlərin azlığı, şou-biznes verilişlərinin çoxluğu, verilişlərdəki sünilik, bəsitlik, cəmiyyətdə o qədər də nüfuzu olmayan insanların tez-tez ekranlarda görünməsi və örnək kimi təqdim olunması bizi çox narahat edir”.Bu fikirlər Azərbaycanın müasir teleməkanının necə acınacaqlı vəziyyətdə olduğunu təsəvvür etmək üçün kifayətdir. Amma hələ də tənqiddən nəticə çıxaran, nöqsanları aradan qaldıran yoxdur. Çünki nəticə çıxarmalı olanların başla düşünməsi lazımdır, mədə ilə yox.

Çıxış yolu həmişə olub və bu gün də var. Əvvəla “Mədəniyyət” telekanalı mütləq nə vaxtsa açılmalıdır ki, zəngin Azərbaycan mədəniyyəti düzgün istiqamətdə təbliğ olunsun və bozbaş müğənnilər, aparıcılar ora buraxılmasınlar.Ümumiyyətlə isə bizim milli teleməkanı bu vəziyyətdən yalnız inzibati metodlar xilas edə bilər. Türkiyənin özündə də Radyo Televizyon Üst Kurulunun səlahiyyətləri Azərbaycan Televiziya və Radio Şurasının səlahiyyətlərindən dəfələrlə çoxdur. Ona görə də, həmin qurum efirə nəzarəti həyata keçirərkən hansısa telekanalın yayımını dayandıra da bilir. Bizdə isə MTRŞ əvvəlcə gərək hələ bir məhkəməyə müraciət edə. Hansısa aparıcı bir gün efirdə hamının gözü qarşısında soyunacaqsa, yaxud insanları itaətsiliyə çağıracaqsa uzun uzadı məhkəmə çəkişməsinə nə ehtiyac var ki? Həmin verilişin və telekanalın yayımını anındaca dayandırmaq lazımdır ki, başqalarına da dərs olsun, aparıcılara qarşı daha tələbkar olsunlar, hər yoldan keçəni efirə, xalqın qarşısına çıxarmasınlar. Başqa yol isə budur ki, müəyyən müddətə özəl telekanallarda canlı verilişlər ləğv olunmalıdır. Əks halda bizim efirimiz hələ uzun müddət belə bərbad vəziyyətdə olacaq.

Xanlar Xoca

Xəbər oğruları

Xəbər oğruları

Şairə ilhamdan maya gərəkdir!

Anasız cocuğa daya gərəkdir!

Şairəm söyləyir yerindən duran,

Adamın üzündə haya gərəkdir!

Mikayıl Müşfiq

Yəqin ki, bir çox xarici telekanallarda səhər tezdən qəzet manşetlərinin təqdimatını görmüsünüz. Azərbaycanda da belə bir ənənə var, amma eybəcər formada. Ya ancaq rəsmi qəzetlərin xəbərlərini oxuyurlar, ya da kim pul verirsə onun. Başqa variant yoxdur. Amma bu o demək deyil ki, pul verməyənin qəzetini oxumur, onun xəbərlərindən istifadə etmirlər. Hər gün hamının gözü önündə hansısa qəzetlərdən maraqlı məlumatlar kəsilərək götürülür və tamaşaçılara oxunur. Bu həmin mənasız verilişin qlobal düşünmək imkanından məhrum olan daimi tamaşaçısının maarifləndirilməsi, qəzetin nə olduğunu öyrənməsi baxımından əslində yaxşı haldır. Amma nəzərə alanda ki, həmin maraqlı məlumatları kimsə əziyyət çəkib axtarıb tapıb, tərcümə edib, bir başqası redaktə edib, o biri onu səhifəyə qoyub və s. onda bu yaxşılıq puç olub gedir. Deyən lazımdir ki, ay “jurnalist”, istəmirsən qəzetin adını çəkəsən, o zaman özün zəhmət çək, xarici internet saytlarında maraqlı məlumat axtar tap da, başqasının əməyinin məhsulunu niyə istinad etmədən oxuyub oğurluqla məşğul olursan? Məsələn, mən qəzetin dizaynından təxmini bilirəm ki, bu “Yeni Müsavat”a daha çox oxşayır, amma başqası bəlkə də bilmir . Əgər oxuduğun qəzetin adını deməyə çətinlik çəkirsənsə xəbər oğrususan. Elə isə onda obyektiv və tərəfsiz olmaqdan danışmaq, hansısa icra başçısının adını çəkib özünü cəsarətli biri kimi zorla xalqa sırımaq lazım deyil. Yaxşı bilirik ki, hansı telekanal rəhbəri bahalı ərazilərdə torpaq almaq istəyəndə və maneə ilə üzləşəndə icra başçıları tənqid hədəfinə çevrilir, qalan hallarda onlar yüzilliyin adamı da elan oluna bilər, problem deyil.

Bəli,xəbəri istifadə edib,sahibinin, müəllifinin adını çəkməməyin adı oğurluqdur, həm də hamının qarşısında göz görə-görə oğurluq. Deyilənə görə, o veriliş son aylarını yaşayır, gələn mövsümdən efirə buraxılmayacaq, amma bu o demək deyil ki, belə oğurluq hallarına son qoyulacaq. Xeyr. Estafeti davam etdirənlər çoxdur. Az qala hər gün bir informasiya agentliyi, xəbər saytı yaranır, çoxu da xəbərləri, müsahibələri başqasından köçürüb, utanıb qızarmadan altına öz imzasını qoyur. Sonra da özünə haqq qazandırır, “filankəs həmin açıqlamanı verəndə mən də onun yaxınlığından keçirdim eşitdim” deyir. Bundan böyük həyasızlıq olmaz. Belə halları görəndə heyrətdən adamın damarda qanı donur. Nə qədər insanlıqdan uzaq olmaq lazımdır ki, başqa saytın, yaxud agentliyin yazısını öz imzanla verib hələ özünə haqq da qazandırsan, “məni ifşa etməyin”, “axı biz həmkarıq” deyəsən. Əcəba jurnalist ancaq jurnalist olmayanlardanmı yazmalıdır görəsən? Bəs jurnalistikadakı çirkabları kim üzə çıxarmalıdır, kosmonavtlar?

Ən pisi odur ki, bəzi jurnalistlər səviyyəsiz müğənnilərlə o qədər yoldaşlıq edib, müxtəlif pozalarda şəkillərini çəkiblər ki, nə səviyyəsizlik, nə də əxlaqsılıq baxımından onlardan geri qalmırlar. Məsələn, bir də görürsən ki, biri xəbəri ustalıqla oğurlayıb və yazıb ki, “yerli saytlardan birinin verdiyi xəbərə görə”. Bu elə əsl oğru variantıdır. Heç bir oğru axtarılan əşya əlində, ya da evində tutulanda hardan oğurladığını demir, deyir ki, yoldan tapdım, ya da tanımadığım birindən aldım. Eyni varıantdr. O yerli saytın xəbərini oğurlamaq olar, amma istinad etmək olmaz? Niyə sənin oğurluğunu mən üzə çıxarmalıyam və ondan sonra haqq öz yerini tapmalıdır, elə əvvəldən oğurluq etmə də. Sən əgər o yerli saytın xəbərinə ehtiyac duyursansa onda onun adını çəkməkdə sənə imkan verməyən ya qısqanclıqdır, ya da paxıllıq. Bəlkə isti otaqda oturub onun-bunun xəbərinin altına imza qoymaq, piratlıq eləmək daha asandır? Belə müxbirləri redaksiyada heç bir dəqiqə də saxlamaq olmaz, amma görünür bəzi sayt və agentliklərin belələrinə ehtiyacı var ki, ondan-bundan xəbər oğurlasın, yaxud da bu ola bilsin ki, bəzi baş redaktorların savadsızlığından irəli gəlir. Ona görə də, bir material müəyyən müddətdən sonra başqa saytda başqa imza ilə peyda olur.

Cəmiyyəti düzəltmək üçün ilk növbədə onun mətbuatını və televiziyasını təsadüfi adamlardan, bəzi əxlaqsız müğənniləri xalqa namus mücəssəməsi kimi təqdim edən tolikləşmiş şamtutan müxbirlərdən təmizləmək lazımdır. Ondan sonra efirdə də, səhnədə də əxlaqsızlar deyil, əsl sənətkarlar daha çox yer alacaq.

Xanlar Xoca

Fərda toy elədi

Ötən gün paytaxtda yerləşən «Monte-Karlo» restoranında aktyor Fərda Xudaverdiyevin toyu olub. Onun seçimi ilə məclisi «Qala» qrupu idarə edib. Qrup həm aparıcılıq edib, həm də mahnılarını səsləndirib. Məclisi maraqlı edən məqamlardan biri Fərda ilə eyni telekanalda çalışan tele-aparıcılar İlkin Həsəni və Samirin çıxışları olub.

Müğənnilərdən Mətanət İsgəndərli, Röya, Elton, Kəmalə Qaramollayeva, "Şipşirin" Elçin və başqaları mahnı tövhələrini təqdim ediblər. Qonaq sənətçilər arasında canlı və geniş ifa təqdim edən Xumar Qədimova olub. Toy sadəliyi ilə yadda qalıb. Yəni, adət etdiyimiz qeyri-adi hazırlıqlara bu toyda rast gəlinməyib.

Xatırladaq ki, Fərda Xudaverdiyevin ailə həyatı qurduğu xanım sənət adamlarından deyil. O, sevib-seçdiyi bir insanla nigaha daxil olub.

Show-biznes.az