Hər Allahı olandan adam olmur!

Dünən yazıçı Seyran Səxavətin “Adamın Allahı olar” adlı bir yazısını oxudum. Düzü oxumazdım,çünki nə yazıçı kimi, nə də siyasi mövqeyinə görə bəyəndiyim biri deyil. Amma düşündüm ki, yəqin bir qarabağlı kimi Almaniyada Ağdamlı Fəxrəddin Hacıbəyli ilə Serj Sərkisyanın dialoquna münasibət bildirib, bu “Adamın Allahı olar” ifadəsini də Serjikə xitabən yazıb. Amma elə deyilmiş. Düzdü ağdamlıdan yazıb,amma başqa ağdamlıdan. Azərbaycanı Türkiyədə “bozuk türkcəsi” ilə, Xocalı faciəsi günüdə şou proqramda mahnı oxuması ilə, “Sarı gəlin” qulağının dibində erməni mahnısı kimi təqdim olunanda süküt nümayiş etdirməsi ilə heç də yaxşı təmsil etməyən və sənəti ilə deyil, daha çox Rza Zərrabla eşq dedi-qodusu ilə yaddaşlarda qalan, özünü hər yerdə “Azəri qızı Günel” kimi təqdim edən Günel Zeynalova haqqında.

Əvvəla onu qeyd edim ki, mənim üçün Azəri qızı Zeynəb Xanlarova var, Azəri qızı Azərin var, Günel isə elə Güneldir, sadəcə Günel Zeynalova. Hələ bir müddət əvvəl bütün jurnalistlərə təklif etmişdim ki, bu “Azəri qızı” ifadəsini işlətməsinlər,hər kəsi adı ilə çağırsınlar. Amma görünür bəzi jurnalistlərə Güneli belə adlandırmaq lazımdır,heç olmasa hərdən onunla bir foto çəkdirib qohum-qardaşa göstərib forslana bilirlər. Yaxşı bəs Seyran Səxavətə nə olub ki, durub nəvəsi yaşda bir xanımı müdafiəyə qalxıb sağlam tənqidlərdən qorumaq istəyir,hətta “Adamın Allahı olar axı... Ay... “ yazır. Bu yazıçının yazıçı kimi tükəndiyi məqamdır. Bu sözün təkənməsinə sübutdur. Bir müğənni səhnədə səsi batanda sənətdən gedirsə, yazıçı da yazmağa söz tapmayanda və artıq üç nöqtə qoyanda qələmi yerə qoymalı,gedib istirahət etməlidir. O nöqtələrdən biz də qoya bilərik,həm də daha çox və daha mənalı. Amma hələ deməyə sözümüz var ikən nöqtəyə nə ehtiyac var ki?! Qoy nöqtələrlə söz ehtiyatı olmayanlar danışsınlar,biz isə sözümüzlə davam edək.

Bəli,adamın Allahı olar, amma hər Allahı olandan da adam olmaz. Allahı olan müğənni də ola bilər, rəssam da,jurnalist də,siyasətçi də,hətta qripli burnunu siyasətə soxan yazıçı da. Amma tənqidə təhqirlə cavab verənlərdən adam olmaz.

Necə olur ki, hansısa yazıçı xalqın sevdiyi,seçdiyi lideri tənqid edə bilər,amma jurnalist bir Günel Zeynalovanı tənqid edə,onun səhvlərini açıb xalqa göstərə bilməz. Bu harda,hansı qanunda yazılıb? Bəlkə biz bundan sonra kimisə tənqid edəndə Seyran Səxavətdən soruşaq? Bəlkə icazə vermədi,onda nə edək? Eybi yox,qoy xoşqeyrətlər hansısa müğənnini müdafiə eləsinlər, yaza bilməməkdənsə bəlkə də kimisə müdafiə etməkləri daha yaxşıdır,amma təhqir etmək təhqir edənin öz səviyyəsini nümayiş etdirir. Təhqir etmək xoşqeyrətlilərin peşəsidir. Qoy etsinlər. O cür adamlar peyğəmbərləri də, peyğəmbər kimi dahi şəxsiyyətlərimizi də nə vaxtsa təhqir ediblər, nə olsun ki? Zaman haqqın tərəfindədir. Amma məni bir sual düşündürür: Doğrudanmı Günel Zeynalovanın Seyran Səxavətin müdafiəsinə ehtiyacı var və doğrudanmı Günel Zeynalova bu müdafiənin onun sənət yollarında inkişaf etməsinə təkan verəcəyi fikrindədir?

Allah xeyir versin!

Xanlar Xoca

Toy korrupsiyasına son qoyulacaqmı?

Bu yaxınlarda bir məsələ ilə bağlı yüksək səviyyəli məmurlardan birinin mobil telefonuna zəng vurmalı oldum. Halbuki kifayət qədər məşğul biri olduğundan telefona köməkçisinin cavab verəcəyini ehtimal edirdim. Amma əksinə oldu. Səbr və nəzakətlə dinlədi,hələ üstəlik bir neçə xoş söz də dedi. Amma təxminən iki həftə əvvəl özünü “ulduz” sayan, lakin heç qapı dalında saxlanmağa da layiq olmayan bir müğənniyə zəng edəndə başqa cür olmuşdu. Deməli mən müğənninin nömrəsini yığanda qadın səsi əvəzinə cılız oğlan səsi eşitdim. “Bu filankəsin nömrəsidir”soruşanda təsdiqləyici cavab aldım,”bəs sən onun nəyisən” sualına cavab isə belə oldu ki, “mən məsələn Xəyal xanımın prodüsserinin köməkçisiyəm”. İndi vəziyyətə baxın. Məmur telefona özü cavab verir, adına min cür söz qoşulan bir səyyar küçə müğənnisinin isə prodüsserinin də öz köməkçisi var. Bunun bir adı var korrupsiya. Bu gün Azərbaycanda ən böyük korrupsiya şou-biznes, əyləncə sahəsindədir. Bu biznesdə isə qara pullar dövr edir.

Elə bu ötən günlərdə Milli Məclisin üzvü Musa Quliyev haqlı olaraq bildirdi ki,"Dünyanın heç bir yerində Azərbaycandakı qədər şadlıq evi yoxdur. Heç bir yerdə toya bu qədər adam dəvət etmirlər. Bir adam nə qədər yemək yeyə bilər? Toylarda süfrəyə 20-30 çeşiddə xörək düzürlər. Onların 80 faizi isə elə stolda qalır və əl vurulmamış bu xörəklər növbəti toyun süfrəsini "bəzəməli" olur". M.Quliyevin sözlərinə görə, toylar korrupsiya mənbəyinə çevrilib: "Vergilər Nazirliyi bu işlə ciddi məşğul olmalıdır. Belə də şey olar? Bir toyda müğənniyə 10 min və ya 15 min dollar pul vermək olar? Bizim toylarda adam səs-küydən sadəcə dəli olur". Bəli doğrudan da toylar əsl korrupsiya mənbəyinə, bir çox toy müğənniləri isə korrupsionerlərə çevriliblər. Ödədikləri vergilər qəpik quruş olsa da, bir-birinə ad günlərində, əlamətdar günlərdə ya ev, ya əntiq qızıl-zinət əşyaları, ya da da bahalı avtomobil hədiyyə edirlər. Ən qəribəsi də budur ki, hansısa şirkət məsələn gəlirlərini gizlətmək üçün müxtəlif yollara əl atıb vergidən yayınmağa çalışsa da istintaq nəticəsində sonradan həqiqət ortaya çıxır, cərimələnir, qapadılır, amma bu müğənnilər heç kimdən çəkinmədən açıq-aşkar deyirlər ki, “Allaha şükür yaxşı qazanırıq, toylarımız boldur,böhran bizə təsir etməyib”. Niyə həmin müğənnilərin də çox qazanıb az vergi ödəməsi araşdırma mövzusu olmur? Niyə həmin toy müğənnilərinin bəziləri əsgərlər qarşısında pulsuz çıxış etməyə can verir görəsən? Səməd Səmədov yaşadığı,çörəyini yeyib, suyunu içdiyi torpağın himninin müəlliflərini bilmir,amma Telman İsmayılovun məclislərinə dəvət olunduğunu, ondan avtomobil hədiyyə aldığını fəxrlə deyir. Hamı yaxşı bilir Səmədin Telman İsmayılovun tədbirində yeri hardadır. Mən şəxsən həmin verilişə baxmamışdım, baxanda özümü təhqir olunmuş hesab etdim ki, özünə sənətkar deyən sıradan bir müğənni Əhməd Cavadın sözlərini,Üzeyir Hacıbəyovun musiqisini tanımır. El arasında “yaxşı oğlan” deyilən bir məfhum var. Mənim fikrimcə o müğənni “yaxşı oğlan” sayıla bilər ki, hansısa məclisdə fonoqram oxuması ilə deyil, Murovda,Naxçıvanda buzda,şaxtada düşmənlə üz-üzə dayanan əsgərlərin qarşısında oxuması, onlara mənəvi dəstək verməsi ilə öyünə bilsin. Yoxsa Bakı və aran rayonlarında ona-buna yaltaqlana-yaltaqlana mahnı sözlərini ayrı-ayrı vəzifə sahiblərinə görə dəyişməklə, şabaş yığmaqla oğlan olmaq olar, “yaxşı oğlan” olmaq isə mümkün deyil. Murovda əsgər və zabitlər qarşısında oxumayan müğənniyə mən “yaxşı oğlan” deyə bilmirəm. Elə bəzi məmurlara, iş adamlarına VİP xidmət göstərən əksər qadın müğənnilər də ayda bir dəfə hərbi hissələrə getsələr üzüklərinin qaşı düşməz, düşsə də eybi yox, təki “sponsor”ların hədiyyə etdiyi o üzüklər Azərbaycan əsgərinin çəkməsinin altına düşsün.

Bu yaxınlarda bir siyahı ilə tanış oldum. Müğənnilərin toy qiymətləri idi. Ən ucuz qiymətə bütöv toy aparan İlqar Sail olsa da, onun da qiyməti od tutub yanırdı-2500 manat. Natəvan Həbibova adlı biri isə toyda yarım saatlıq çıxışa görə 2500 manat alırmış. Biləcəridən o tərəfdə kimsənin tanımadığı müğənnilərə yarım saata 2500 manat nədir, heç 50 qəpik də vermək olmaz,günah olar. Amma verənlər var. Müxtəlif idarələrdə müxtəlif adlar altında “yuxarılar”ın xəbəri olmadan yığılan pullar yarım saatlıq oxuyanlara, bir gündə fonoqramla 5 toyu yola verənlərin cibinə gedir. Adi bir məktəb direktoru, yaxud su idarəsinin rəisi övladına toy edəndə bir də görürsən müğənnilər oxumaq üçün növbəyə elə düzülüb ki, elə bil təqaüdçülər bankomatın qarşısında növbə tutub. Halbuki televiziyalarda şou verilişlər dayandırılsa mərc gələrəm ki, bir həftədən sonra özünə ulduz deyən müğənnilərin bircəciyi də heç kimin yadına düşməz. Onları ulduz qayıran televiziyalar və onların bozbaş verilişləri,bozbaş aparıcılarıdır. “Yağ kimi”,”Ay Zaur” kimi əttökən, mənasız verilişlərdir marqarin müğənniləri kərə yağı kimi xalqa sırıyan. Qiymətlərə gəldikdə isə təbii ki, real toy qiymətlərinin siyahıdakından daha çox olması istisna edilə bilməz. İndi qoy o müğənnilər ödədikləri vergilərin də məbləğini açıqlasınlar. Başımla cavabdehəm ki, əgər ödədikləri vergilərin məbləğini açıqlasalar elə bir gülməli vəziyyət yaranar ki, “Bu şəhərdə” və “Parni iz Baku” da onun yanında yalan olar güldürməkdə. Sonra da dövlətdən fəxri ad,Prezident təqaüdü, nə bilim ev, imtiyaz istəyirlər. Məscidin qapısı açıq olanda nə olar, adamın bəs abır həyasına nə gəlib. Bu xalqın bir qismi hələ də ehtiyac içində yaşayır,Telman Adıgözəlov kimi Namuslu İnsan ehtiyac içində vəfat etdi, Xanım Qafarova kimi sənətkar qarajda yaşayır, dindirməsələr demir ehtiyacım var, amma bəziləri arsız-arsız lütlənib qazanmağı bir yana, hələ dövlətdən də nəsə umur. Halbuki təbii fəlakət baş verəndə də dövlət hər şeyi öz gücü ilə edir, belə vəziyyətdə bəs niyə o od tutub yanan qiymətlərlə toy aparan, amma danışanda vətənpərvərlikdən danışanlar bir təşəbbüslə çıxış etmir, soydaşlarına maddi yardım etmirlər. Evini sel aparanın nəyinə lazımdır axı onun qarşısında kiminsə saxladığı müğənnicik fonoqram oxusun, təbii fəlakətdən əziyyət çəkənə konsert lazım deyil, inək,qoyun,keçi alıb vermək lazımdır. Hələ eşitməmişəm ki, Azərbaycanda hansısa müğənni bir uşaq evini,məktəbi öz himayəsinə götürsün. Bütün dünyada tanınmış sənət adamları hətta həbxanalara yardım edirlər, Bakıda da qadın həbsxanası var, nə olardı ki, həmin qadın müğənnilər həbsxanada yatan həmcinslərinə bir mənəvi dəstək olsunlar, onların islah olunmasına, həbsdən azad olandan sonra yenidən bu cəmiyyətə qayıda bilmələrinə bir inam oyatsınlar? Vəzifə və şirkət sahiblərinin qarşısında nə qədər əzilib büzülmək, açıq-saçıq, silikon əndam nümayiş etdirmək olar axı?! Bəsdir də, yetər!!!

Elə istedadlı bəstəkarlarımız var ki, xaricə bir müsabiqəyə getməyə adicə bilet almağa pul tapmır, ona dəstək verən olmur, amma lüt bir müğənni burdan hansısa rayona konsert vermək üçün gedəndə o qədər sponsor tapılır ki, gəl görəsən. Hamı oxuyan olub indi. Yerindən duran ya bəstəkardır, ya da müğənni. Eləsi də var ki, həm sözü, həm musiqini yazır, bu azmış kimi hələ durub klipi də özü çəkir. "Universal əsgər" filmini görmüşdük, ancaq universal müğənni Bakıda qarşımıza çıxıb. İndki kliplərin də səviyyəsi məlumdur da, ya maşınlar, ya da telefonlar reklam olunur, bir tərəfdə oğlan durur, bir tərəfdə də qız, ya ayrılırlar, ya da qucaqlaşıb öpüşürlər. Bu da olur rejissorluq sənəti. Klip də deyilənə görə, on min manatdan aşağı qiymətə çəkilmir, çəkilsə gərək müğənni heykəl kimi dayana dənizkənarı bulvarda yalandan ağzını açıb yuma, bu da olsun 5 min manatlıq klip. Yaxşı bəs niyə bizim bu klip çəkənlər və klip çəkdirənlər ödədikləri vergiləri ictimaiyyətə açıqlamırlar? Az qala öz yataq otaqlarını, alt paltarlarını da göstərməkdən utanmayanlar əgər ödəyirlərsə ödədikləri verginin məbləğini açıqlamaqdan niyə utanırlar görəsən? Yəqin ona görə ki, haqqında danışdığım siyahıdakı toy qiymətləri ilə vergi bəyannamələrində göstərilən məbləğ heç cür üst-üstə düşmür. Vergilər Nazirliyi ticarət və s. obyektlərin vergidən yayınmasının qarşısını almaq üçün post terminallar quraşdırmağa hazırlaşır, hətta yanacaq doldurma məntəqələrində çeki müştəriyə zorla verirlər ki, “götürün, yoxsa benzin vurmarıq maşına”, indi hər toy müğənnisinə də yaxşı olar ki, bir kassa aparatı verilsin, ya da bütün şadlıq evlərində Vergilər Nazirliyi tərəfindən dəqiq nəzarət etmək üçün kameralar quraşdırılsın ki, heç bir müğənni və şadlıq evi vergidən yayınmasın. Axı bu ədalətli deyil iri şirkətlərdə, holdinqlərdə səyyar, kameral vergi yoxlamaları, audit yoxlaması həyata keçirilsin, amma böyük bir çalıb oxuyanlar zümrəsi “sponsor”ların sayəsində hər cür yoxlamadan kənarda qalsın və sonra da efirdən çıxıb xalqla,ziyalılarla minnət dilində danışsın. Mən şəxsən bununla razılaşa bimirəm və ona görə də bu mövzunu diqqətdə saxlamağa çalışacam.

Xanlar Xoca

Aparıcı meymunlar

Azərbaycan televiziyaları haqqında tənqidi fikirlər çox deyilib, çox yazılıb. Hətta görkəmli dövlət xadimləri də televiziyaların fəaliyyətini tənqid edib, müxtəlif fikirlər səsləndiriblər. Amma görünür tənqid ünvanları tənqiddən nəticə çıxarmaq üçün yetişməyiblər. Təbii ki, mən səviyyəli teleaparıcıları nəzərdə tutmuram, elə özəl telekanallarda da az da olsa dişə dəyəsi bir-iki nəfər tapmaq olar ki, onların üzərində işləsələr, təcrübə keçməyə xarici telekanallara göndərsələr onlardan gələcəkdə nəsə alınar. Yerdə qalanları isə heç zibilliyə də atılası deyil. Adama deyirsən ki, adam ol, evdə anana, bacına dediyin sözü köynəyinin qabağına yazıb efirə çıxma, deyir “özüm bilərəm, istəsəm köynəyimin üstünə lap həyat yoldaşımın adını yazaram, bundan kimə nə var”.

Bəli artıq məlumdur ki, bəzi insanlar evdə anasına,sevgilisnə məşuqə kimi baxır, “məşuqə” deyə müraciət edir,amma bu Azərbaycan xalqına xas olan bir cəhət deyil. Azərbaycan xalqının efiri müəyyən qədər İctimai televiziyada və Dövlət Televiziyasında hiss olunur,özəl telekanalların bəzilərində isə bir də görürsən ki, kimi gəldi efirə çıxarırlar. Bir azdan hətta meymun da tapıb efirə çıxarsalar təəccüblənmərəm. Onsuz da səhər tezdən meymunluq edən, əl qol oynadan meymun aparıcılardan xali deyilik. Gic-gic gülüşlər, hırıldamalar, meymun kimi diş ağartmalar,bir sözlə hər cür eybəcərlik görmək mümkündür. Kimisi soyunur, kimisi də meymunluq edir. Elə bil meymunun axırıncı balasıdır. Danışanda isə ağzından horra tökülür. Amma qınamaq da olmur. Eləsini efirə buraxan da axı onun tayıdır, əgər bir verilişə məsul olan efirdəki aparıcının xalqla öz anası ilə danışdığı biədəb formada danışdığını görüb eşidirsə və buna reaksiya vermisə,”dur” demirsə deməli o da elə evində doğmalarına məşuqə deyir ki, bu cür sözlərə adi yanaşır. İnsan hər gün gördüyünə, eşitdiyinə adi yanaşar, məsələn biz artıq intihar,avtomobil qəzaları haqqında xəbərlərə o qədər vərdiş etmişik ki, indi buna adi bir hadisə kimi baxırıq, yəni hər gün kiminsə intihar edib, kimisə bıçaqlanması adi bir hala çevrilib. Deməli bunlar da evdəkiləri o cür obrazda görüb belə hallara öyrəşiblər, evdə əzizlərinə məşuqə deyirlər. Ona görə də bəzi verilişlərdən əxlaqsızlıq, tərbiyəsizlik yağır. Bilmək olmur bu veriliş böyüklər üçündür, yoxsa kiçiklər üçün. Əgər verilişdə hansısa senzurasız sözlər işlənərsə, insan sinəsinə anasının peşəsini yazıb efirə çıxırsa gərəkdir ki, əvvəlcədən aşağıdan titrlərdə belə bir elan getsin: 18 yaşına çatmayanların baxması qadağandır. O zaman heç bir tənqid də olmaz. Amma hələ ki, bunu görmürük. Teleproyektlərdə nə məna var,nə də məzmun. Evdə o qədər bozbaş bişiriblər ki, efirdə də danışmaqdan çox bozbaş bişirməklə məşğuldurlar. Beləsindən yaxşı nə gözləyəsən. Danışanda da hiss olunur ki, özlərinə nə qədər jurnalist desələr də xalq onları ancaq meymun kimi qəbul edir və əl çalıb oynadır. Çünki sinəsinə yazdığından xəbəri olmayanların təbii ki, evindən də xəbəri olmaz. Evindən xəbəri olmayana isə nə deyilirsə hamı bilir də.

Xanlar Xoca

Seda Sayana təşəkkür!

Əvvəllər əlinə qələm alan tez-tələsik Əliyevlər haqqında kitab yazırdı. Çox şükürlər olsun ki, yüksək səviyyədə bu məsələyə son qoyuldu və böyük mövzular xırda adamların əlindən alındı. Amma hələ də elə adamlar tapılır ki, boyundan hündürə tullanmağa cəhd edir, amma alınmır. Biri taxta qələm mükafatı təsis edir, o biri milli nə bilim nə. Kiçik bir araşdırma nəticəsində də aydın olur ki, belə mükafat təsis edənlər Azərbaycan dilində nə bir cümlə yaza, nə də iki sözü bir-birinə qoşub danışa bilmir. İndi mən başa düşə bilmirəm ki, bu icazəni kim verir axı kimsə deputat mandatı qazanmaq, yaxud mağazasını reklam etmək üçün millətin adından müsabiqə keçirsin, ya da pulla “taxta qələm” paylasın. Son vaxtlarda da təzə ifadə dəbə minib: Dünya azərbaycanlıları. Hərə bir təşkilat yaradır, adına qoşur dünya azərbaycanlıları ifadəsini, sonra da yolda dayanıb mükafat paylayır, qazanır da özü üçün. İsətyirsən Dünya azərbaycanlılarının fəxri alimi, filosofu, aşpazı, cangüdəni, daha nə bilim nəyi ol, problem yoxdur, deyilən məbləği ödə, mükafat sənindir. Amma bir az tanınmış adamlara belə mükafatlar havayı verilir. Təki adı hallansın, desinlər ki, bu mükafatdan filankəsə də verilib. Daha həmin şəxsin Azərbaycanın problemlərini bilib bilməməsi heç kimin vecinə də deyil. Götürək elə Seda Sayana Dünya Azərbaycanlıları Konqresi adından verilən “Sevgi Ödülü” adlı mükafatı. Əvvəla bu mükafatın adı çox mənasızdır, ikinci də onu verən hər kim olur olsun heç kimin haqqı yoxdur dünya azərbaycanlıları adından rəsmən 7 dəfə ər dəyişmiş Seda Sayan kimi birinə mükafat versin. Seda Sayan kimiləri elə Bakıda da var da, barı onlara verin o mükafatları, necə olsa millidirlər. Seda Sayan Azərbaycan və azərbaycanlı üçün nə edib axı? Bilən, ya da görən varsa desin biz də bilək. Heç olmasa 7 kişidən biri azərbaycanlı olsaydı bəlkə də başa düşmək olardı. Elə isə bəs bu yarınmaq nəyə lazımdır? 40 milyon azərbaycanlı sənə icazə veribmi ki, onun adından Seda Sayana yarınasan? Azərbaycanı və azərbaycanlını Seda Sayan səviyyəsinə endirməyə kimsənin haqqı yoxdur. Kim istəyirsə öz adından mükafat paylasın, hansısa qeyri-hökumət təşkilatı nə xalqın, nə də dünya azərbaycanlılarının adından danışmaq haqqına sahib deyil.

İndi yada düşüb ki, Seda Sayan erməni imiş. Halbuki Günel Zeynalova Azərbaycanda verdiyi müsahibələrdə Seda Sayanın və İbrahim Tatlısəsin ona mənəvi dayaq durmasından həvəslə danışardı. Belə çıxır ki, “aman, sən də bozuk turkcənlə nəyi anlatacaqsan” deməsəydi Seda adlı varlığın erməni olduğu yada düşməyəcəkdi. Seda Sayanda günah varsa Günel Zeynalova da günahsız deyil. Dəfələrlə qeyd etmişəm, yenə xatırladıram ki, azərbaycanlı öz ana dilində danışmalıdır, necə ki, Türkiyə vətəndaşı gəlib azərbaycan tv-lərində öz dilində danışır, azərbaycanlı da Show Tv-də öz dilində danışmağa borclu idi. Günel Zeynalova kimi “bozuk türkcə”də danışıb özünü gülünc vəziyyətə salmaqdansa, Seda Sayan kimi birinin tənəsini eşitməkdənsə türk dilindən daha gözəl, daha şirin Azərbaycan dilində danışmaq lazım idi. Əgər sənin dilini bəyənmirlərsə onda səni də bəyənmirlər. Amma kimə deyirsən? Türkiyədə təyyarədən hələ düşməmiş azərbaycanlıların “bozuk türkcə”si işə düşür. Yetmədimi bu qədər iradlar, bu qədər ironik tənələr, yetmədimi, hə? Türklər əvvəl özünü Tarkana, Emraha, İbrahim Tatlısəsə bənzədən Azərbaycan müğənnilərinə gülürdlüər, indi də “bozuk türkcə”də danışanlara gülürlər. Nə vaxt öz dilimizdə danışıb, başqalarını da öz dilimizdə danışmağa vadar edəcəyik? Facebookda türkcə, televiziyada türkcə, küçədə türkcə, hətta sevgi etirafı da türkcə. Bəziləri “aşkım” sözü üçün darıxıbmış, sən demə bu sözü türklər öz qadınlarına daha şirin deyirmiş. Əhmədlidə bir türk yaxınlaşıb birindən soruşur ki, “əfəndim hava alanına nasil gide bilirim”, azərbaycanlı dərhal “bozuk türkcə”sini işə salır və çalışır ki, onu türkcə başa salsın. Həmin azərbaycanlı Türkiyəyə gedəndə də türkcə danışmağa məcburdur, çünki onun dilində heç kim danışmayacaq. Hərdən sevinirəm ki, çin dili çox çətindir, yoxsa çoxdan çinliləşmişdik.

Seda Sayana isə nə qədər nifrət etsəm də “bozuk türkcə” ifadəsinə görə təşəkkür edirəm. Heç olmasa bundan sonra türklə türkləşib, rusla ruslaşıb, ingilislə ingilisləşməyək, Azərbaycanlı olaraq qalaq.

Xanlar Xoca

Ummağa haqqım var

Axır ki, danışdı. Mirşahini deyirəm. Dünən ANS-in “Zərif çərşənbə”sinin qonağı olan Mirşahin bir qədər əsəbi tonda da olsa tənqidlərə üstüaçıq və üstüörtülü cavablar verdi. Amma cavabını gözləyən suallar elə cavabsız qaldı. Hər şeydən danışıldı, fəqət lazım olan mövzudan danışılmadı. Məsələn, Mirşahin AzTv-nin ANS-ə nümunə kimi göstərilməsi ilə razılaşmadığını bildirdi, hansısa kadrların Dövlət Televiziyasında deyil, məhz ANS-in arxivində olduğunu dedi. Amma daha onu demədi ki, 1971-ci ildə hansısa bayraq sancma hadisəsi olanda hansısa müstəqil telekanalın gizli fəaliyyəti belə mümkünsüz idi, nə vaxtsa kimsə nəsə çəkib indi hansısa telekanala verirsə burda öyünüləsi bir şey yoxdur. Ona qalsa ən maraqlı və tarixi kadrlar Zeynəb Xanlarovada olar, çünki 20 Yanvar gecəsi məhz Zeynəb xanım öz kamerası ilə müəyyən anları tarixin yaddaşına köçürə bilib. AzTv-nin isə elə Sovet dövründə də kifayət qədər gözəl verilişləri olub. “Şahmat klubu” Turanın təqdimatındakı “Günə baxan”dan kütləviliyinə görə geri qalsa da, hər halda həmin verilişdə heç kim əli cibində dayanıb “qədeşfason” danışmır, tamaşaçının əsəblərini yerindən oynatmır. Dövlət Televiziyasının “Əlifba”, “Ailələr, talelər”, “Dalğa”, “Səhər görüşləri” kimi verilişlər təəssüf ki, indi hətta Aztv-nin öz efirində də yoxdur. Roza Tağıyeva və digər sevilən diktor və aparıcıların yerini verən varmı bu gün televiziyalarda? Yoxdur. Çünki o cür tanınmış və peşəkar televiziya ustadlarının bacarığından istifadə olunmur. “Ailələr, talelər” verilişi də ailə dramlarından bəhs edirdi, amma mədəni formada, hadisələri dramatikləşdirmədən, oğulu ataya,ananı qıza, qızı ataya, gəlini qaynataya qarşı qoymadan, insanları bir-birilə üz-göz etmədən, insanlar barışığa səslənirdi, problemlər həll edilirdi, verilişdə aparıcı kiminsə sözünü yarımçıq kəsmir, ona-buna atmaca atmır, kimisə ələ salmır, studiyada əyləşən tərəflərdən hansınasa “səni indi atarlar bayıra”, “bu da bizim Azərbaycan milləti” demirdi, efirdə özünü mədəni aparırdı. Bir vaxtlar belə bir söz yaranmışdı-“çörəyi zəlzələdən çıxanlar”. İndi artıq “çörəyi insanların ailə faciəsindən çıxanlar” ifadəsinin yaranması münasibətilə televiziya tamaşaçılarına dərin hüznlə başsağlığı vermək olar. Çünki necə deyərlər, dəyirman öz işindədir, çax-çux baş ağrıdır, tənqid var, tənqiddən nəticə çıxaran yoxdur. Cümə axşamlarında insanlar böyüklərə, ata-anaya rəhmət oxuyardılar, indi isə cümə axşamlarında oğul efirdə atanın üzünə qayıdır, gəlin qaynanadan ifritə obrazı yaradır. Belə verilişlərə baxan gənclər yaxşı nə götürəcək, nə öyrənəcək?..

Kürün daşması hamını sarsıtdı, hamı kömək etmək istədi, edən etdi, etməyənlərə və ya köməyə yenicə başlayanlara da dünən bildirildi ki, buna ehtiyac yoxdur, dövlət özü nə lazımdırsa edəcək. Amma ANS-in efirində az qala bu hadisədən də hansısa reklam üçün istifadə olundu. Məsələn, ANS-in yardım payının bölgəyə çatdırılması haqqında süjetdə “Dadlılar” şirkətinin məhsullarının da zərərçəkənlərə göndərildiyi bildirildi. Halbuki başqa yardım gətirən maşınlarda “Azərsun” Holdinqin, “Gilan” Holdinqin məhsulları görünsə də adlarını çəkən olmadı. Əslində kiminsə adını çəkməyə heç ehtiyac da yoxdur, əgər ehtiyac olsa onda gərək pampersdən tutmuş kontura qədər hər şey bir-bir sadalansın. Həm də axı qardaş qardaşa yardım edirsə bunu heç dilə gətirmək, reklam etmək də düzgün deyil. Onda gərək hərənin yanınca gün boyu bir dənə kamera gəzsin ki, kimə nə verdyini çəkib göstərsin.

Ötənlərdə “Milli Metr”in anonsunda Mirşahinin “Xüsusilə ağıllılar” üçün fikrinə münasibət bildirdik, nəzərə alındı, amma nəzərə alınmasa bundan yaxşı idi. İndi Mirşahin verilişi belə anons edir: “Bu veriliş də dəlilər üçün deyil, amma yox, həm də dəlilər üçündür. Xüsusilə”. Yaxşı bunu necə başa düşək? Baxsan da dəli hesab ediləcəksən, baxmasan da. Gəl indi bu tapmacanı tap görüm necə tapırsan.

Jurnalist tamaşaçıya nə qədər yuxarıdan aşağı baxsa da gərək nəzər ala ki, hamı televizoru yuxarıdan asıb aşağıdan ona tamaşa eləmir, bəzən mənim kimi imkansızlar da tapılır ki, televizoru yuxarıdan asmağa imkanı olmur, onu yerdə qoyur, özü də ayaq üstə dayanıb baxır. Ona görə də mənə elə gəlir ki, əlavə nəsə deməyə ehtiyac yoxdur, sadə təqdimat daha gözəl alınar, nəinki əlavə frazalar dilə gətirməklə. Ümumiyyətlə ANS-də əvvəldən belə bir tendensiya var ki, hər kəs mütləq xüsusi olaraq nəsə deməlidir. Əvvəl biri komandirmiş kimi “Azərbaycanın şəxsi heyətinə salam” göndərirdi, sonra nədənsə hər dəfə mən asqıranda kimsə efirdən “Sağlam olun”, əsəbi vaxtlarımda bir başqası “Gülümsəyin cənablar” söyləyirdi, indi də kiməsə qonaq gedirsən, saat 1-ə işləmiş “gecəniz xeyrə qalsın” deyib qapıdan çıxmaq istəyəndə bir də eşidirsən ki, efirdən kimsə “”Gecəniz xeyrə qarşı” deyir. Bu cür kəşflər vacibdirmi?

Bu gün tənqiddən nəticə çıxarmayan bəzi məmurlar, bəzi aparıcılar,bəzi kütbeyin,savadız müğənnilər və bir də Tolikdir. Tolik “Maşın” şousunda ona atmaca atanlara “Bakcell”in reklamı kimi qızarıb adəti üzrə dil çıxartmaqla reaksiya verdi, özü də həmişə açıqlamalarında deyir ki, “kim nə deyir desin”, yəni ki, vecimə deyil. Bu sözü Turan da efirdə deyir ”Çina, qoy bizdən nə qədər istəyirlər danışsınlar”. Elgiz isə hələ heç nə demir, o türk dünyasının fəxri, “Türk dünyasının uğurlu televiziya layihəsinin aparıcısı”dır. Xalqımız onunla fəxr edir. Heç olmasa cümə axşamlarında onun verilişdə danışılanlara reaksiyasına, mimikasına baxanda adamın ürəyi açılır.

Başqalarını bilmirəm, mənim televiziyanı tənqid etməyimdə heç bir qərəz yoxdur, nə efirə çıxmaq niyyətim var, nə də reklam olunmaq kimi bir arzum. Televiziya ilə bağlı arzum budur ki, nəhayət Azərbaycanda da sevə-sevə baxdığımız telekanallar olsun, xarici tv-lərdən nəhayət öz milli tezliyimizə qayıdaq. Tamaşaçıya “bizdən ummağa sizə haqq verməmişik, biz sizi filan vaxtı gördük” deməyə də heç kimin haqqı yoxdur, əgər bu tamaşaçının dövlətinin tezliyində fəaliyyət göstərib onun qarşısına çıxırsansa, “bizi qaççırmayın”,”kanalı dəyişməyin” deyirsənsə bir tamaşaçı kimi səndən ummağa haqqım var. Həm də Turan əgər Hacıbalanı tənqid edə bilirsə Turanın özünü də, ANS-i də tənqid etmək günah olmaz. Baxmayaraq ki, Hacıbala Abutalıbovun “mənim Bakım” deyə-deyə Bakını tikinti meydançasından söküntü meydançasına çevirməsi, evləri sökülən şikayətçilərdən, jurnalistlərdən qaçması mənim də ürəyimdən xəbər vermir.

Xanlar Xoca

Hakimlər və hökmlər

Qədimlərdə sözü çəp düşən, şərikli malı bölə bilməyən və s. mübahisəli məsələləri olanlar qazının yanına qaçarmış. Qazı da insaflı adam olanda mübahisəni ədalətli həll edərmiş, ədalətdən xəbərsiz olanda isə məsələn, deyərmiş ki, “qonşu sənin inəyinin bir gözünü çıxarıb, sən də get onun inəyinin bir gözünü çıxart, vəssalam”. Feodalizm quruluşu dağılandan sonra qazıları məhkəmələr əvəz edib, amma bəzən elə hakimlər tapılır ki, adam istər-istəməz ayağına baxır ki, görüm ayağımdakı çarıqdır, yoxsa ayaqqabı.

Sirr deyil ki, bu gün Azərbaycanın bir çox müəssisələrində işçilərin əmək kitabçaları olmadan fəaliyyət göstərirlər və işlərini itirməmək üçün buna sadəcə məcburdurlar. Belə hallar isə televiziya və qəzet redaksiyalarında daha çoxdur. Jurnalistlərin əksəriyyəti əmək müqaviləsi və əmək kitabçası olmadan fəaliyyət göstərir, işdən çıxanda isə ya əmək kitabçasını ala bilmir, ya da alanda da orada müvafiq qeydlərin aparılmadığını görürlər. Buna adi bir hal kimi yanaşıb susanlar da, haqqını bərpa etmək üçün məhkəməyə müraciət edənlər də olur. Məhkəmə isə heç də həmişə işçinin xeyrinə qərar çıxarmır. Məsələn tanınmış jurnalist İlhamiyyə Rzayevanı hamınız yəqin ki, “Space” tv-nin efirində aparıcı kimi, jurnalist kimi görmüsünüz, amma indi bu xanım bir vaxtlar həqiqətən həmin televiziyanın işçisi kimi efirdə olduğunu məhkəmə yolu ilə sübut etmək istəyir,hələ ki, alınmır. Jurnalistin teleşirkətə qarşı iddia qaldırmasına səbəb işdən azad olunması barədə əmrin surətinin və əmək kitabçasının ona üç ildən sonra verilməsi və həmin şirkətdə işləməsi barədə müvafiq qeydin aparılmasından teleşirkətin qanunsuz olaraq imtinası olub. Belə ki, İ.Rzayevanın bildirdiyinə görə, 2002-ci ilin sentyabr ayından “Space”də “Gecə kanalı” departamentinin baş redaktoru vəzifəsinə təyin edilib və 2006-cı ilin mayında öz ərizəsinə əsasən işdən azad edilib. Lakin əmək kitabçasının verilməsinə dair dəfələrlə teleşirkətə müraciət etsə də, heç bir əsas gətirilmədən sənəd ona təqdim edilməyib. Əmək kitabçası işdən azad olunmasından üç il sonra – 2009-cu ildə onun etibarnamə üzrə nümayəndəsinə verilib. Lakin ən qəribəsi o olub ki, teleşirkətdə işlədiyi müddət barədə sənəddə heç bir qeyd aparılmayıb. İ.Rzanın “Space”yə ünvanladığı sorğuya şirkətdən daxil olan cavabda bildirilib ki, işə qəbul olunan zaman əvvəlki müdiriyyət onunla əmək münasibətlərini rəsmiləşdirmədiyindən əmək kitabçasında müvafiq qeyd aparılması mümkün deyil.

Bu cavabdan sonra İ.Rzayeva hüquqlarının bərpası üçün 2009-cu ilin avqustunda adı çəkilən şirkətə qarşı məhkəmədə iddia qaldırıb və işlədiyi müddətlə bağlı əmək kitabçasında müvafiq qeydin aparılması və pozuntu nəticəsində ona dəymiş maddi və mənəvi zərərin ödənilməsi vəzifəsinin teleşirkətin üzərinə vəzifə kimi qoyulmasını xahiş etsə də, Yasamal Rayon Məhkəməsi 18 yanvar 2010-cu il tarixli qətnaməsi ilə İ.Rzayevanın tələblərini təmin etməyib. Məhkəmə “Space”in nümayəndəsinin arqumentlərinə istinad edərək gəldiyi nəticəni onunla əsaslandırıb ki, jurnalist teleşirkətdə işləməsini təsdiqləyən əmək müqaviləsi və işə qəbul edilməsi barədə əmri məhkəməyə təqdim edə bilmədiyi üçün o, “Space”nin işçisi olduğunu iddia etməkdə haqlı deyil. İ.Rzanın uzun müddət efirə çıxıb veriliş aparmasını, teleşirkətdən onun adına verilən vəsiqədə “Space”də baş redaktor olmasının göstərilməsini isə məhkəmə İ.Rzanın “Space”nin işçisi deyil, müvəqqəti layihə iştirakçısı olması ilə əsaslandırıb. Fərz edək ki, İ.Rzayeva layihə iştirakçısı kimi baş redaktor vəsiqəsi alıb, bəs bu barədə teleşirkətdə hər hansı bir sənəd varmı, zəruri qeydlər aparılıbmı?

Əgər Avropa Məhkəməsinə qədər gedib çıxacaqsa yəqin ki, o zaman iddia təmin ediləcək. Amma maraqlıdır, hakimlər qərar çıxararkən niyə yerli şəraiti də nəzərə almırlar? Axı sirr deyil ki, heç kim işə qəbul ediləndə nə əmək müqaviləsinin surətini, nə də əmrin surətini rəhbərlikdən tələb edə bilmir. Hətta vəkil adi bir idarədən adi bir sorğusuna cavab ala bilmirsə işçi nə edə bilər? Məsələn, Daşınmaz Əmlakın Dövlət Reyestr Xidmətinin Sumqayıt Ərazi İdarəsindən nə vəkil sorğusuna cavab verilir, nə də müxtəlif daşınmaz əmlaklar haqqında arayışlar. Gəl indi belə şəraitdə vəkillik elə. Vəkillər Kollegiyasının üzvü Anar Qasımov da elə bu səbəbdən həmin idarədən məhkəməyə şikayət edib və Sumqayıt şəhər Məhkəməsi DƏDRX Sumqayıt Ərazi İdarəsinin vəkil sorğularının icra olunmamasının qanunsuz sayılması,vəkil sorğularının icra olunmamasının qadağan olunması haqqında qətnamə çıxarıb. İndi bir vəkil sorğusuna cavab almaq üçün məhkəməyə müraciət etməli olursa jurnalist, yaxud digər peşə sahibi işə qəbul edilməsi barədə əmrin surətini hansısa idarədən necə alsın?

Xanlar Xoca